LÃI SUẤT LIÊN NGÂN HÀNG TĂNG VỌT TRỞ LẠI: HỆ THỐNG ĐANG THIẾU TIỀN HAY CHỈ LÀ MỘT CÚ “GIẬT” THANH KHOẢN?

Mấy ngày trước, khi lãi suất liên ngân hàng qua đêm rơi xuống 0,75%/năm, khá nhiều anh em bắt đầu nói câu chuyện quen thuộc: thanh khoản ngân hàng đang dư thừa, tiền rẻ quay lại, rồi dòng vốn có thể sớm chạy sang chứng khoán và bất động sản. Nhưng chỉ sau vài phiên, lãi suất qua đêm đã bật ngược lên 4,3%, sau đó tiếp tục tăng lên 6,3%/năm. Tính từ mức đáy ngày 30/7 đến phiên 3/8, lãi suất đã tăng hơn 5 điểm phần trăm trong chưa đầy một tuần. Doanh số giao dịch trong phiên cũng vượt 1 triệu tỷ đồng, cho thấy nhu cầu vay mượn vốn cực ngắn hạn giữa các ngân hàng đang rất lớn.

Diễn biến này đáng quan tâm không phải vì lãi suất 6,3% sẽ lập tức biến thành lãi vay doanh nghiệp hay lãi margin 6,3%. Hai thị trường này không giống nhau. Điều đáng chú ý là nó cho thấy trạng thái thanh khoản ngắn hạn của hệ thống vẫn rất nhạy cảm. Chỉ trong vài ngày, thị trường đi từ trạng thái tiền qua đêm gần như rất rẻ sang mức chi phí vốn cao hơn nhiều. Nếu chỉ đọc một headline “lãi suất xuống thấp nhất ba năm” rồi kết luận tiền rẻ đã quay lại, chúng ta có thể bỏ qua phần quan trọng nhất: lượng tiền đó có ổn định hay chỉ xuất hiện tạm thời ở thời điểm cuối tháng?

Mình tạm đặt câu chuyện này lên bàn cân qua bốn phương diện: bản chất của lãi suất liên ngân hàng, nguyên nhân khiến lãi suất bật tăng, tác động lên các nhóm cổ phiếu và tín hiệu cần theo dõi trong thời gian tới.

FACTOR 1: Lãi suất qua đêm tăng không có nghĩa toàn bộ hệ thống ngân hàng sắp thiếu tiền

Thị trường liên ngân hàng là nơi các ngân hàng cho nhau vay để đáp ứng nhu cầu thanh toán và cân đối vốn trong thời gian rất ngắn. Kỳ hạn qua đêm có nghĩa tiền được vay hôm nay và hoàn trả vào ngày làm việc tiếp theo. Vì thời gian quá ngắn, lãi suất này có thể biến động rất mạnh theo lịch thanh toán, dự trữ bắt buộc, tiền gửi Kho bạc, giải ngân ngân sách hoặc nhu cầu vốn của một nhóm ngân hàng tại một thời điểm nhất định.

Có thể xảy ra tình trạng tổng lượng tiền trong hệ thống không hề thấp, nhưng tiền lại phân bổ không đều. Một số ngân hàng đang dư vốn, trong khi một số ngân hàng cần tiền gấp để đáp ứng nghĩa vụ thanh toán. Bên cần vay nhiều hơn bên sẵn sàng cho vay thì lãi suất tăng. Vì vậy, lãi suất qua đêm tăng lên 6,3% phản ánh nhu cầu vốn ngắn hạn đang căng hơn, nhưng chưa đủ để kết luận toàn bộ hệ thống đang gặp khủng hoảng thanh khoản.

Cách hiểu phù hợp hơn là:

Lãi suất qua đêm tăng mạnh = Giá của tiền cực ngắn hạn đang tăng

Không đồng nghĩa = Lãi suất cho vay toàn nền kinh tế lập tức tăng tương ứng

Điểm đáng chú ý hơn nằm ở các kỳ hạn dài hơn. Lãi suất một tuần tăng lên khoảng 6,5%, kỳ hạn hai tuần khoảng 6,4%, trong khi kỳ hạn một tháng giữ quanh 7%/năm. Việc lãi suất một tháng vẫn neo cao cho thấy áp lực vốn không chỉ nằm ở một phiên giao dịch đơn lẻ. Nó cũng cho thấy giai đoạn lãi suất qua đêm rơi xuống 0,75% có thể chủ yếu là một khoảng dư thừa thanh khoản rất ngắn, chứ chưa phải bằng chứng về một chu kỳ tiền rẻ kéo dài.

FACTOR 2: Vì sao NHNN bơm tiền mà lãi suất liên ngân hàng vẫn có thể tăng?

Đây là chỗ khiến nhiều anh em dễ thắc mắc nhất. Ngân hàng Nhà nước có thể bơm tiền qua nghiệp vụ thị trường mở, nhưng lãi suất liên ngân hàng vẫn tăng vì việc bơm tiền và nhu cầu vốn không phải lúc nào cũng cân bằng ngay lập tức.

Ngân hàng muốn vay vốn từ Ngân hàng Nhà nước phải có giấy tờ có giá đủ điều kiện để cầm cố, tham gia đúng kỳ hạn và chấp nhận mức lãi suất của nghiệp vụ. Tiền được cung cấp vì vậy không tự động chảy đồng đều đến tất cả ngân hàng đang cần vốn. Trong khi đó, nhu cầu thanh khoản có thể phát sinh rất nhanh khi tín dụng tăng, tiền gửi dịch chuyển hoặc các khoản thanh toán lớn đến hạn.

Một yếu tố nền khác là tốc độ tín dụng và huy động vốn chưa hoàn toàn cân đối. Khi dư nợ cho vay tăng nhanh hơn tiền gửi, các ngân hàng phải cạnh tranh mạnh hơn để giữ nguồn vốn, vay trên liên ngân hàng hoặc tìm kiếm nguồn hỗ trợ từ Ngân hàng Nhà nước. Khoảng cách giữa tín dụng và huy động lớn sẽ khiến trạng thái thanh khoản dễ căng trở lại dù trước đó vừa có vài phiên lãi suất rất thấp.

Có thể hình dung như một hồ chứa nước. Ngân hàng Nhà nước mở thêm một đường cấp nước, nhưng nếu nhu cầu từ các đường ống đầu ra tăng nhanh hơn hoặc nước tập trung sai vị trí, áp lực trong một số đoạn ống vẫn có thể tăng.

Vì vậy:

NHNN bơm thanh khoản không có nghĩa lãi suất liên ngân hàng bắt buộc phải giảm ngay

Quan trọng là lượng bơm ròng, kỳ hạn tiền, nơi nhận vốn và nhu cầu thanh khoản thực tế

FACTOR 3: Tác động đến cổ phiếu ngân hàng, chứng khoán và bất động sản thế nào?

Đối với cổ phiếu ngân hàng, lãi suất liên ngân hàng tăng có thể làm chi phí vốn ngắn hạn của những ngân hàng thường xuyên phải vay trên thị trường này cao hơn. Những ngân hàng có cơ cấu tiền gửi ổn định, tỷ lệ CASA tốt và khả năng tự cân đối thanh khoản thường chịu ảnh hưởng thấp hơn. Ngược lại, ngân hàng tăng tín dụng nhanh nhưng huy động không theo kịp có thể phải cạnh tranh lãi suất đầu vào hoặc vay vốn với chi phí cao hơn.

Tuy nhiên, không nên nhìn lãi suất liên ngân hàng tăng rồi bán toàn bộ cổ phiếu ngân hàng. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc cấu trúc vốn của từng nhà băng. Có ngân hàng là bên đi vay, nhưng cũng có ngân hàng đang dư thanh khoản và trở thành bên cho vay, hưởng mức lãi suất cao hơn. Vì vậy, cùng một diễn biến nhưng tác động đến lợi nhuận của mỗi ngân hàng không giống nhau.

Với nhóm chứng khoán, lãi suất liên ngân hàng cao kéo dài có thể khiến nguồn vốn phục vụ hoạt động cho vay margin trở nên đắt hơn. Công ty chứng khoán có vốn chủ sở hữu lớn, nguồn vay dài hạn và khả năng huy động tốt sẽ có lợi thế. Những công ty phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn ngắn hạn có thể chịu áp lực chi phí khi muốn tiếp tục mở rộng dư nợ margin.

Tuy nhiên, tác động này không diễn ra chỉ sau một vài phiên. Nếu lãi suất qua đêm tăng rồi nhanh chóng hạ nhiệt, ảnh hưởng lên chi phí margin có thể không đáng kể. Rủi ro lớn hơn chỉ xuất hiện nếu lãi suất liên ngân hàng duy trì cao trong nhiều tuần, đồng thời lãi suất huy động và trái phiếu doanh nghiệp cũng tăng theo.

Với bất động sản, câu chuyện còn có độ trễ lớn hơn. Doanh nghiệp không vay trực tiếp với lãi suất qua đêm, nhưng thanh khoản ngân hàng căng kéo dài có thể khiến ngân hàng thận trọng hơn trong việc cấp tín dụng mới, tăng giá vốn hoặc yêu cầu điều kiện bảo đảm chặt hơn. Các doanh nghiệp phụ thuộc nhiều vào nợ vay và liên tục phải tái cấp vốn sẽ nhạy cảm hơn so với doanh nghiệp có tiền mặt, dự án đang bán được và dòng tiền khách hàng tốt.

Đường truyền dẫn có thể được hiểu như sau:

Lãi suất liên ngân hàng tăng kéo dài

→ Chi phí vốn ngân hàng tăng

→ Lãi suất huy động hoặc tiêu chuẩn cấp tín dụng chịu áp lực

→ Doanh nghiệp và margin có thể tiếp cận vốn khó hơn

Nhưng chuỗi này cần thời gian và không tự động xảy ra chỉ vì một vài phiên lãi suất tăng.

FACTOR 4: Thị trường chứng khoán nên đọc tín hiệu này ra sao?

Trong ngắn hạn, việc lãi suất liên ngân hàng tăng mạnh là một thông tin khiến kỳ vọng “tiền rẻ quay lại ngay” cần được điều chỉnh. Nó không phải tín hiệu đủ mạnh để khẳng định thị trường chứng khoán sẽ giảm, nhưng là lời nhắc rằng thanh khoản tài chính chưa ổn định đến mức có thể bỏ qua rủi ro chi phí vốn.

Ở giai đoạn VN-Index đang tiến vào vùng kháng cự lớn, thông tin này càng đáng theo dõi. Nếu thị trường tăng nhờ margin mở rộng và dòng tiền đầu cơ mạnh trong khi chi phí vốn ngắn hạn đang tăng, độ bền của nhịp tăng cần được kiểm tra kỹ hơn. Ngược lại, nếu thị trường vẫn giữ nền tốt, thanh khoản cổ phiếu đến từ tiền thật và các doanh nghiệp tiếp tục có lợi nhuận tăng, tác động của lãi suất liên ngân hàng có thể chỉ mang tính tâm lý ngắn hạn.

Mình sẽ theo dõi bốn tín hiệu trong những phiên tới. Thứ nhất là lãi suất qua đêm có tiếp tục giữ trên 6% hay nhanh chóng hạ xuống. Thứ hai là lãi suất một tuần và một tháng có tăng tiếp hay không. Thứ ba là lãi suất huy động của các ngân hàng có chuyển sang tăng đồng loạt hay vẫn chỉ phân hóa. Cuối cùng là Ngân hàng Nhà nước có tiếp tục bơm ròng với quy mô và kỳ hạn lớn hơn để ổn định hệ thống hay không.

Nếu lãi suất qua đêm giảm trở lại nhưng kỳ hạn một tháng vẫn quanh 7%, mình sẽ hiểu rằng áp lực cực ngắn hạn đã được xử lý nhưng nhu cầu vốn trung hạn vẫn cao. Nếu cả đường cong lãi suất cùng hạ nhiệt, câu chuyện thanh khoản sẽ tích cực hơn. Ngược lại, nếu các kỳ hạn tiếp tục tăng và ngân hàng đồng loạt nâng lãi suất huy động, lúc đó thị trường mới cần đánh giá nghiêm túc khả năng chi phí vốn bước sang một mặt bằng mới.

Tóm lại

Lãi suất liên ngân hàng qua đêm tăng từ 0,75% lên 6,3% trong chưa đầy một tuần là một diễn biến đủ lớn để thị trường phải quan tâm. Nó cho thấy trạng thái thanh khoản ngắn hạn chưa ổn định và kỳ vọng về một môi trường tiền rẻ trên diện rộng đang hơi vội vàng. Tuy nhiên, con số này chưa đồng nghĩa hệ thống ngân hàng gặp khủng hoảng, cũng chưa đồng nghĩa lãi suất cho vay doanh nghiệp và margin sẽ tăng ngay.